Οι διεθνείς εξελίξεις επαναφέρουν το ερώτημα για τις υποδομές προστασίας στη χώρα – τι ισχύει στην πραγματικότητα και ποιοι είναι οι μύθοι γύρω από τα καταφύγια.
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, η αυξημένη χρήση drones σε επιθέσεις στην ευρύτερη περιοχή και η γενικότερη αίσθηση γεωπολιτικής αστάθειας επηρεάζουν αναπόφευκτα την ψυχολογία των πολιτών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μέσα σε αυτό το κλίμα, επανέρχεται συχνά ένα ερώτημα: υπάρχουν καταφύγια στην Ελλάδα και ποιος είναι ο ρόλος τους σήμερα;
Παρότι η Ελλάδα δεν βρίσκεται σε κατάσταση άμεσης απειλής, οι εικόνες από εμπόλεμες περιοχές οδηγούν πολλούς πολίτες να αναζητούν πληροφορίες για το επίπεδο προστασίας που υπάρχει στη χώρα. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη και διαφέρει σημαντικά από όσα συχνά πιστεύονται.
Στην Ελλάδα υπάρχουν υπόγειες δομές που δημιουργήθηκαν κυρίως κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και τις δεκαετίες που ακολούθησαν. Πρόκειται για χώρους που κατασκευάστηκαν στο πλαίσιο παλαιότερων σχεδίων πολιτικής άμυνας.
Ωστόσο, η σημερινή τους κατάσταση δεν είναι ενιαία:
- Πολλά από αυτά τα καταφύγια δεν είναι πλέον λειτουργικά.
- Ορισμένα έχουν εγκαταλειφθεί ή παραμένουν ανενεργά.
- Άλλα έχουν αλλάξει χρήση και αξιοποιούνται διαφορετικά.
Σύμφωνα με στοιχεία που είχαν γνωστοποιηθεί στη Βουλή τον Νοέμβριο του 2025, στη χώρα καταγράφονται 2.892 χώροι που θεωρούνται καταφύγια, με συνολική θεωρητική χωρητικότητα 1.981.514 ατόμων.
Οι ακριβείς τοποθεσίες αυτών των υποδομών δεν δημοσιοποιούνται για λόγους ασφαλείας. Παράλληλα, η εικόνα ενός σύγχρονου, πλήρως οργανωμένου συστήματος καταφυγίων όπως αυτό που υπάρχει σε χώρες με αυξημένες απειλές, όπως το Ισραήλ δεν ανταποκρίνεται στην ελληνική πραγματικότητα.
Η προσέγγιση της Ελλάδας στην πολιτική προστασία έχει διαφοροποιηθεί σε σχέση με τα μοντέλα της ψυχροπολεμικής εποχής.
Σήμερα η χώρα βασίζεται κυρίως:
- στα σχέδια πολιτικής προστασίας,
- στον μηχανισμό ειδοποίησης 112,
- στον συντονισμό τοπικών και εθνικών αρχών σε περιπτώσεις κρίσης.
Το σύστημα αυτό δεν προβλέπει μαζική μετακίνηση πολιτών σε υπόγεια καταφύγια. Αντίθετα, οι οδηγίες που δίνονται σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης επικεντρώνονται συνήθως:
- στην παραμονή σε ασφαλή εσωτερικό χώρο,
- στην αποφυγή παραθύρων,
- στην εκκένωση συγκεκριμένων περιοχών όταν αυτό κριθεί απαραίτητο.
Η λογική αυτή βασίζεται στην προσαρμογή των σχεδίων προστασίας στις σύγχρονες μορφές κινδύνου.
Οι δύο βασικοί μύθοι για τα καταφύγια
Μύθος 1: «Υπάρχει καταφύγιο σε κάθε γειτονιά»
Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει δημόσια χαρτογραφημένο δίκτυο καταφυγίων που να καλύπτει το σύνολο του πληθυσμού. Επιπλέον, η Ελλάδα δεν έχει θεσπίσει υποχρεωτική κατασκευή καταφυγίων σε νέες οικοδομές, όπως συμβαίνει σε ορισμένες βόρειες χώρες.
Μύθος 2: «Σε περίπτωση κρίσης θα ανακοινωθούν συγκεκριμένα υπόγεια σημεία»
Τα σχέδια πολιτικής προστασίας σπάνια προβλέπουν μαζική μετακίνηση σε υπόγειες δομές. Οι οδηγίες επικεντρώνονται συνήθως σε μέτρα άμεσης προστασίας ή σε οργανωμένες εκκενώσεις περιοχών.
Η απουσία ενός εκτεταμένου και σύγχρονου δικτύου καταφυγίων δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν σχέδια προστασίας. Αντίθετα, υποδηλώνει μια διαφορετική προσέγγιση, προσαρμοσμένη στις σημερινές συνθήκες και στα χαρακτηριστικά της χώρας.
Σε ένα περιβάλλον διεθνούς αβεβαιότητας, η ουσιαστική προετοιμασία δεν σχετίζεται με την αναζήτηση «κρυφών χαρτών» καταφυγίων, αλλά με:
- την έγκυρη ενημέρωση των πολιτών,
- την κατανόηση των επίσημων οδηγιών των αρχών,
- τη βασική οργάνωση στο σπίτι σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Τα καταφύγια στην Ελλάδα παραμένουν κυρίως ιστορικές υποδομές και μέρος ειδικών σχεδίων που δεν δημοσιοποιούνται. Η συζήτηση γύρω από αυτά αντανακλά περισσότερο την ανησυχία της εποχής παρά μια άμεση επιχειρησιακή ανάγκη.
Η ψυχραιμία και η θεσμική ενημέρωση παραμένουν, τελικά, οι σημαντικότεροι παράγοντες ασφάλειας για την κοινωνία.
